I. Thực trạng liên quan đến tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính hiện nay diễn ra khá phổ biến trong ngành xây dựng, chủ yếu liên quan đến vấn đề thanh toán, chậm tiến độ hoặc thay đổi khối lượng công việc. Nhiều vụ việc xuất phát từ hợp đồng thiếu rõ ràng, quản lý hợp đồng lỏng lẻo hoặc sự chậm trễ trong việc thực hiện nghĩa vụ tài chính giữa các bên. Thực trạng này không chỉ gây khó khăn về dòng tiền cho nhà thầu phụ mà còn làm gián đoạn tiến độ dự án, tăng rủi ro pháp lý và tài chính.

Việc nhận diện kịp thời các nguyên nhân và áp dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp là rất cần thiết để bảo đảm quyền lợi của các bên và duy trì sự ổn định trong quá trình thi công. Đồng thời, các bên cần chú trọng việc lập hồ sơ, chứng từ và hợp đồng chặt chẽ để hạn chế phát sinh tranh chấp không đáng có.

II. Khái niệm về tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Từ mối quan hệ hợp đồng giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ trong hoạt động xây dựng, nhiều vấn đề pháp lý có thể phát sinh trong quá trình thực hiện dự án. Để làm rõ bản chất và đặc điểm của các mâu thuẫn này, cần xem xét khái niệm, các dạng tranh chấp thường gặp cũng như thời điểm tranh chấp phát sinh giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính trong thực tiễn thi công.

1. Tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính là gì?

Tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính là những mâu thuẫn phát sinh từ hợp đồng thầu phụ, thường xoay quanh việc chậm hoặc không thanh toán tiền công, vi phạm tiến độ, chất lượng công trình, thay đổi phạm vi công việc, hoặc phạt hợp đồng, dẫn đến xung đột về nghĩa vụ tài chính, kỹ thuật, và tiến độ, khi nhà thầu chính có thể trì hoãn thanh toán do các vấn đề quản lý hoặc tranh chấp với chủ đầu tư.  

2. Các loại tranh chấp nào thường phát sinh giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính?

Các tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính thường phát sinh từ việc không thống nhất về phạm vi công việc, đặc biệt khi hợp đồng mô tả chưa rõ ràng hoặc phát sinh hạng mục ngoài dự kiến. Bên cạnh đó, tranh chấp về thanh toán diễn ra rất phổ biến, như chậm thanh toán, giữ lại tiền hoặc từ chối thanh toán do cho rằng công việc không đạt yêu cầu. 

Vấn đề tiến độ và chất lượng thi công cũng là nguyên nhân khiến hai bên mâu thuẫn, khi một bên cho rằng bên còn lại làm chậm hoặc không đảm bảo kỹ thuật, gây ảnh hưởng đến toàn bộ dự án. Ngoài ra, các điều khoản hợp đồng thiếu chặt chẽ hoặc quản lý hợp đồng không đúng quy trình cũng góp phần làm gia tăng xung đột. 

Đây đều là những loại tranh chấp phổ biến, đòi hỏi phải có cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý hiệu quả.

3. Trong thực tế, tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính thường xảy ra ở giai đoạn nào của quá trình thi công?

Trong thực tế, tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính thường phát sinh trong giai đoạn thi công, khi các công việc bắt đầu được triển khai và sự khác biệt giữa hợp đồng và thực tế bộc lộ rõ ràng. Đây là thời điểm dễ xuất hiện vấn đề về phạm vi công việc, tiến độ, chất lượng hoặc khối lượng phát sinh. Tranh chấp cũng thường xảy ra ở giai đoạn nghiệm thu và thanh toán, khi hai bên không thống nhất về kết quả công việc hoặc giá trị được thanh toán. 

Ngoài ra, khi có thay đổi thiết kế, điều chỉnh hợp đồng hoặc yêu cầu bổ sung nhiệm vụ, nguy cơ xung đột càng tăng. Những vướng mắc này cho thấy tầm quan trọng của việc quản lý hợp đồng chặt chẽ và trao đổi minh bạch giữa các bên trong suốt quá trình thi công.

III. Quy định của pháp luật liên quan đến tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Từ việc nhận diện bản chất và các dạng tranh chấp thường phát sinh giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính trong thực tiễn thi công, việc nắm rõ các quy định pháp luật điều chỉnh mối quan hệ này là cơ sở quan trọng để phòng ngừa và giải quyết tranh chấp. Do đó, cần xem xét các quy định pháp luật hiện hành liên quan đến hình thức hợp đồng, trách nhiệm của các bên cũng như phương thức và trình tự giải quyết tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính.

1. Hình thức hợp đồng giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Hình thức phổ biến giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ được quy định rõ tại điểm a và điểm b khoản 3 Điều 3 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, theo đó, hợp đồng xây dựng được chia thành hai loại chính: hợp đồng thầu chính và hợp đồng thầu phụ, được ký giữa nhà thầu chính (hoặc tổng thầu) và nhà thầu phụ. Mỗi hợp đồng chính có thể đi kèm với nhiều hợp đồng thầu phụ, tùy theo quy mô và phạm vi công việc cần phân công. 

Hợp đồng thầu phụ lập ra để xác định rõ phạm vi công việc phụ trách, khối lượng, tiến độ, quyền và nghĩa vụ của nhà thầu phụ độc lập với hợp đồng chính, dù vẫn phải tuân thủ các điều kiện pháp luật và yêu cầu kỹ thuật đặt ra. Việc duy trì tính rõ ràng, minh bạch giữa hợp đồng chính và hợp đồng phụ rất quan trọng để tránh phát sinh tranh chấp, kiểm soát trách nhiệm và bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan.

2. Pháp luật hiện hành có quy định cụ thể về hình thức hợp đồng giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính không?

Pháp luật hiện hành có quy định cụ thể về hình thức hợp đồng giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ. Theo điểm c khoản 1 Điều 6 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, hợp đồng xây dựng, bao gồm hợp đồng thầu phụ, phải được lập bằng văn bản và do người đại diện đúng thẩm quyền của các bên ký kết; trường hợp một bên là tổ chức thì phải ký tên, đóng dấu theo quy định của pháp luật.

3. Các phương thức giải quyết tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Theo khoản 8 Điều 146 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, 2025), việc giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng bao gồm tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính phải tôn trọng các thỏa thuận trong hợp đồng, bảo đảm bình đẳng và hợp tác (điểm a khoản 8 Điều 146). Trước hết, các bên có trách nhiệm tự thương lượng để giải quyết tranh chấp (điểm b khoản 8 Điều 146).

Trường hợp thương lượng không đạt kết quả, tranh chấp sẽ được giải quyết thông qua hòa giải, trọng tài thương mại hoặc Tòa án, tùy theo thỏa thuận trong hợp đồng và quy định của pháp luật (điểm b khoản 8 Điều 146). Các phương thức này bảo đảm tranh chấp được xử lý đúng trình tự pháp luật, khách quan và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ thầu phụ – thầu chính.

4. Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Căn cứ khoản 8 Điều 146 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, 2025), trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính được thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Thương lượng giữa các bên

Trước hết, các bên có trách nhiệm tự thương lượng để giải quyết tranh chấp trên cơ sở tôn trọng các thỏa thuận hợp đồng, bảo đảm bình đẳng và hợp tác theo điểm a và điểm b khoản 8 Điều 146. Đây là bước bắt buộc và được ưu tiên nhằm hạn chế xung đột và duy trì quan hệ hợp tác trong thi công xây dựng.

Bước 2: Giải quyết tranh chấp bằng hòa giải hoặc trọng tài thương mại

Trường hợp thương lượng không đạt kết quả, các bên có thể lựa chọn hòa giải hoặc trọng tài thương mại nếu trong hợp đồng có thỏa thuận hoặc các bên thống nhất áp dụng, theo điểm b khoản 8 Điều 146. Phương thức này có ưu điểm là linh hoạt, nhanh chóng và mang tính chuyên môn cao trong lĩnh vực xây dựng.

Bước 3: Khởi kiện tại Tòa án

Nếu không thể giải quyết bằng thương lượng, hòa giải hoặc trọng tài, tranh chấp sẽ được đưa ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để giải quyết theo quy định của pháp luật tố tụng, cũng theo điểm b khoản 8 Điều 146 Luật Xây dựng. 

Cụ thể, tranh chấp giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ phát sinh từ hợp đồng xây dựng là tranh chấp kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; theo đó, Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm theo Điều 35 Bộ luật này, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo Điều 37. Phán quyết của Tòa án có tính cưỡng chế thi hành và là cơ sở pháp lý cuối cùng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Trình tự trên bảo đảm tranh chấp được giải quyết đúng pháp luật, theo thứ tự từ mềm dẻo đến cưỡng chế, phù hợp với đặc thù quan hệ giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính.

IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính

Trên cơ sở các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng nêu trên, trong quá trình thực hiện hợp đồng xây dựng, nhiều vấn đề phát sinh vẫn khiến nhà thầu phụ và nhà thầu chính lúng túng khi xử lý tranh chấp. Do đó, phần dưới đây sẽ tập trung giải đáp các thắc mắc thường gặp liên quan đến tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính, nhằm giúp các bên hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và cách thức bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

1. Khi tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính, việc hòa giải có bắt buộc phải thực hiện trước khi đưa ra trọng tài hoặc tòa án không?

Việc hòa giải trong tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính không phải lúc nào cũng là thủ tục bắt buộc trước khi đưa vụ việc ra trọng tài hoặc tòa án. Tuy nhiên, nếu hợp đồng giữa các bên có thỏa thuận về quy trình giải quyết tranh chấp theo từng bước, trong đó yêu cầu hòa giải trước, thì các bên phải tuân thủ đúng trình tự này. 

Hòa giải vẫn được khuyến khích vì giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và duy trì quan hệ hợp tác trong quá trình thi công dự án. Trong trường hợp hòa giải không đạt kết quả hoặc không có thỏa thuận bắt buộc, các bên hoàn toàn có quyền lựa chọn đưa tranh chấp ra trọng tài hoặc tòa án để được giải quyết theo quy định pháp luật.

2. Có quy định nào cho phép tạm dừng thi công khi đang trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính không?

Pháp luật không quy định việc tạm dừng thi công một cách tự động chỉ vì đang phát sinh tranh chấp giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính. Theo khoản 1 Điều 40 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, các tình huống được tạm dừng thực hiện công việc, quyền tạm dừng và trình tự thủ tục phải được các bên thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng xây dựng.

Theo khoản 2 Điều 40, các bên chỉ được tạm dừng thi công trong những trường hợp pháp luật cho phép, cụ thể: bên giao thầu có quyền tạm dừng khi bên nhận thầu không đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn lao động hoặc tiến độ (điểm a khoản 2); ngược lại, bên nhận thầu có quyền tạm dừng khi bên giao thầu vi phạm nghĩa vụ thanh toán hoặc không bảo đảm thanh toán theo hợp đồng (điểm b khoản 2).

Ngoài ra, khoản 3 Điều 40 quy định việc tạm dừng chỉ hợp pháp khi bên tạm dừng thông báo bằng văn bản trước ít nhất 28 ngày, nêu rõ lý do, trừ trường hợp bất khả kháng. Do đó, tranh chấp chỉ là điều kiện phát sinh xem xét quyền tạm dừng, còn việc có được tạm dừng thi công hay không phụ thuộc vào hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và nội dung thỏa thuận giữa các bên, chứ không phải đương nhiên được tạm dừng.

3. Nếu hợp đồng giữa hai bên không quy định rõ phương thức giải quyết tranh chấp, các bên nên giải quyết như thế nào?

Trường hợp hợp đồng giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính không quy định rõ phương thức giải quyết tranh chấp, việc xử lý tranh chấp được thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành, căn cứ trực tiếp vào Điều 146 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, 2025), cụ thể như sau:

Theo khoản 8 Điều 146, nguyên tắc giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng là tôn trọng các thỏa thuận hợp đồng, bảo đảm bình đẳng và hợp tác giữa các bên (điểm a khoản 8). Trên cơ sở đó, pháp luật ưu tiên việc tự thương lượng giữa các bên để giải quyết tranh chấp (điểm b khoản 8).

Trong trường hợp các bên không thể tự thương lượng được, tranh chấp sẽ được giải quyết theo các cơ chế pháp lý thay thế, bao gồm hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án, theo quy định của pháp luật có liên quan (điểm b khoản 8 Điều 146). Tuy nhiên, nếu hợp đồng không có thỏa thuận trọng tài, thì theo quy định chung của pháp luật về trọng tài thương mại, trọng tài không có thẩm quyền, khi đó tòa án là cơ quan giải quyết mặc định đối với tranh chấp phát sinh.

Như vậy, khi hợp đồng không quy định rõ phương thức giải quyết tranh chấp, các bên nên thực hiện thương lượng trước, nếu không đạt được kết quả thì khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, phù hợp với khoản 8 Điều 146 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, 2025).

4. Trong trường hợp tranh chấp kéo dài, nhà thầu phụ có thể yêu cầu chủ đầu tư thanh toán trực tiếp phần công việc đã hoàn thành không?

Trong trường hợp tranh chấp kéo dài giữa nhà thầu phụ và nhà thầu chính, nhà thầu phụ thường không có quyền yêu cầu chủ đầu tư thanh toán trực tiếp phần công việc đã hoàn thành, trừ khi hợp đồng giữa các bên có thỏa thuận rõ ràng về việc này. Nguyên tắc pháp lý vẫn quy định thanh toán dựa trên hợp đồng ký kết giữa nhà thầu chính và nhà thầu phụ, và tranh chấp giữa hai bên không tự động tạo quyền thanh toán trực tiếp từ chủ đầu tư. 

Nếu các bên muốn thanh toán trực tiếp, cần có sự đồng ý và quy định cụ thể trong hợp đồng để đảm bảo tính hợp pháp. Trong thực tiễn, việc tuân thủ hợp đồng và chuẩn bị đầy đủ chứng từ thanh toán là cách hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của nhà thầu phụ. Điều này giúp hạn chế rủi ro pháp lý và đảm bảo dự án tiếp tục triển khai ổn định.

5. Khi có tranh chấp về hợp đồng thầu phụ, bên nào chịu trách nhiệm chứng minh sự vi phạm?

Khi phát sinh tranh chấp về hợp đồng thầu phụ, bên có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình phải chịu trách nhiệm chứng minh sự vi phạm của bên còn lại. Nguyên tắc này được quy định tại khoản 1 Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, theo đó đương sự có nghĩa vụ thu thập, cung cấp và giao nộp cho Tòa án các tài liệu, chứng cứ để chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp. Trong thực tế, các chứng cứ thường bao gồm hợp đồng thầu phụ, biên bản nghiệm thu, nhật ký thi công, hồ sơ thanh toán, văn bản trao đổi giữa các bên và các tài liệu liên quan khác.

Bên cạnh đó, trường hợp một bên phản đối yêu cầu của bên kia, nghĩa vụ chứng minh đối với nội dung phản đối đó cũng thuộc về chính bên phản đối, theo khoản 2 Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nếu đương sự không đưa ra được hoặc không đưa ra đủ chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu hoặc sự phản đối của mình, thì Tòa án sẽ giải quyết vụ việc trên cơ sở các chứng cứ đã có trong hồ sơ, theo khoản 4 Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Quy định này khẳng định vai trò then chốt của nghĩa vụ chứng minh trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà thầu phụ và nhà thầu chính khi xảy ra tranh chấp.

Nguồn tham khảo: https://nplaw.vn/tranh-rui-ro-phap-ly-giai-quyet-tranh-chap-giua-nha-thau-phu-va-nha-thau-chinh.html